İhtiyari arabuluculukta taraflar, süreci devam ettirmek istemedikleri takdirde arabuluculuk sürecini sonlandırabilirler. Bu nedenle, ihtiyari arabuluculukta arabulucunun reddedilmesine ilişkin ayrı bir hukuki mekanizmaya ihtiyaç bulunmamaktadır.
Arabuluculuk mevzuatında, mahkeme yargılamasında hâkimin reddine benzer şekilde, görevlendirilen arabulucunun taraflarca reddedilmesine ilişkin bir müessese düzenlenmemiştir. Dolayısıyla taraflar, herhangi bir sebeple arabulucuyu reddetme yoluna başvuramazlar. Bu durum, dava şartı arabuluculukta, arabulucunun üstlendiği görevi kural olarak süreç sonuna kadar yürütmesi gerektiği anlamına gelir.
Ancak bu tespit, arabulucunun her koşulda ve ne sebeple olursa olsun üstlendiği görevi sonuna kadar sürdürmek zorunda olduğu şeklinde yorumlanamaz. Aksini kabul etmek, hayatın olağan akışıyla bağdaşmayacağı gibi arabuluculuk kurumunun niteliğiyle de örtüşmez. Nitekim arabulucu, görevi üstlenirken hukuki ve fiilî koşulları değerlendirmek durumundadır. Görevin yürütülmesini engelleyen veya arabuluculuğun devamını mümkün olmaktan çıkaran bir durumun ortaya çıkması hâlinde ise arabulucunun görevden çekilmesi ya da gerekli koşulların bulunması durumunda arabuluculuk bürosunca başka bir arabulucu görevlendirilmesi söz konusu olabilir. Bu çerçevede, arabulucunun tarafsızlığını koruyamayacağı kanaati ile görevden çekilmesi ile tarafların arabulucuyu reddetmesi birbirinden farklı hukuki durumlar olarak değerlendirilmelidir.
Hukuki engel kanun, mahkeme kararı veya bir hukuki norm nedeniyle görev yapmanın imkansız olmasıdır. Hukuken görevi yerine getiremeyecek duruma örnek olarak arabulucunun tutuklanması veya kısıtlanması verilebilir. Bu hâllerde arabulucu, mevzuatın gerektirdiği gibi bir arabuluculuk süreci yürütemeyeceğinden, taraflarla uygun ortamda iletişim kurup toplantı yapamayacağından arabuluculuk görevini de ifa edemez. Bu durumda arabulucu, görevden çekildiğini büroya bildirir. İlgili arabuluculuk bürosu yeni bir arabulucu görevlendirir ve yeni görevlendirilen arabulucu için önceki işlemler baki kalmak kaydıyla süreç takvimi yeniden başlar.
Fiili engel, dış dünyada gerçekleşen ve arabulucunun iradesi dışında ortaya çıkan maddi durumlardır. Fiilen görevi yerine getiremeyecek duruma örnek ise arabulucunun tedavi gerektiren bir hastalığa yakalanması, hastanede yatması veya ameliyat olması gibi durumlar verilebilir.
Peki, uygulamada en sık karşılaşılan "iş yoğunluğu" sebebi fiilen arabuluculuk görevini yerine getirmeye engel midir? Yani arabulucu aldığı görevden bu sebeple çekilebilir mi? Bu sorunun cevabı kanaatimce olumsuzdur. Zira arabulucu sürecin başında, yani görev kendisine tebliğ edildiğinde iş durumuna ve zaman ayırıp ayıramayacağına bakarak görevi kabul veya reddetmelidir. Sonrasında iş yoğunluğuna dayanarak görevden çekilmemelidir; bu şekilde yapılan çekilmelerin işi özenle yerine getirme sorumluluğuna aykırı olduğu kanaatindeyim.
Yine uygulamada sıkça karşılaşılan bir diğer husus, bir yakının vefatı nedeniyle arabuluculuk faaliyetinin fiilen yürütülememesi hâlidir. Bu durumda, olayın özellikleri ve arabulucunun içinde bulunduğu koşullar dikkate alınarak değerlendirme yapılmalıdır. Arabulucunun birinci derece yakınının veya duygusal açıdan kendisi için son derece önemli olan bir kişinin vefatı hâlinde, yaşadığı yoğun acı ve keder içerisinde görevini gereği gibi yerine getirmesi kendisinden beklenmemelidir.
Arabuluculuk faaliyeti, tarafların beyanlarının dikkatle dinlenmesini, uyuşmazlığın bütün yönleriyle değerlendirilmesini ve sürecin belirli bir zaman dilimi içerisinde yoğun bir konsantrasyonla yürütülmesini gerektirir. Bu nedenle, arabulucunun içinde bulunduğu duygusal durumun görevini gereği gibi yerine getirmesine engel oluşturduğu hâllerde, fiilî bir engelin varlığından söz edilmelidir.
Mevzuatımızda bu konuda özel bir düzenleme bulunmadığı gözetildiğinde, görevden çekilme imkânının yalnızca belirli bir akrabalık derecesiyle sınırlandırılması isabetli olmayacaktır. Esas alınması gereken ölçüt, vefat eden kişiyle olan hukuki yakınlıktan ziyade, yaşanan kaybın arabulucunun görevi fiilen ve gereği gibi yerine getirmesine etkisidir. Dolayısıyla arabulucunun, yaşadığı ağır kayıp nedeniyle görevini gereği gibi yürütemeyecek durumda olması hâlinde, bu durumun fiilî engel kapsamında değerlendirilmesi ve görevden çekilmesine imkân tanınması gerektiği kanaatindeyim. 19.10.2026
Arb. M.Feyza DAYANIKLI