Dava Şartı Arabuluculukta Başvurucu Talepleri İle Bağlı Mıdır ?
Başvurucu Taleplerini Değiştirebilir Mi?
1. Dava şartı arabuluculukta başvuru ve talep konusu
6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve ilgili özel kanunlar uyarınca, belirli uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır. Bu tür uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabuluculuk yoluna başvurulmamış olması sırf bu sebeple davanın usulden reddine neden olur.
Dava şartı arabuluculuk süreci, başvurucunun arabuluculuk bürosuna başvurmasıyla başlar. Başvurucu, şahsen veya avukatı aracılığıyla yaptığı başvuruda, uyuşmazlığın türünü ve talep ettiği alacak kalemlerini/müzakere konularını belirtir. Örneğin, işçi-işveren uyuşmazlıklarında kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret alacağı ve fazla mesai ücreti alacağı gibi talepler başvuru formunda gösterilebilir.
Avukatlar, genellikle elektronik imza kullanarak UYAP üzerinden başvuru yaparken vatandaşlar arabuluculuk bürosuna fiziken başvurmayı tercih edebilmektedir. Başvurunun işleme alınmasının ardından arabulucu görevlendirilir ve arabuluculuk süreci başlar.
Peki, başvurucu başvuru sırasında unuttuğu veya sehven belirtmediği bir alacak kalemini, arabuluculuk süreci başladıktan sonra müzakere konusu olarak gündeme getirebilir mi? Örneğin, kıdem ve ihbar tazminatı talepleriyle başlayan bir arabuluculuk sürecinde, başvurucu daha sonra prim alacağı bulunduğunu fark ederse bu talebini mevcut sürece ekleyebilir mi?
Bu sorunun yanıtı, dava şartı olan arabuluculuk başvurusu ile arabuluculuk sürecinde müzakere edilen uyuşmazlık konularının birbirinden nasıl ayrıldığıyla yakından ilgilidir.
2. Başvurucu, sonradan yeni bir alacak kalemi ekleyebilir mi?
Dava şartı arabuluculuk bakımından temel mesele, arabuluculuk bürosuna başvurulmuş olmasıdır. Bununla birlikte, başvuru konusu uyuşmazlık ile süreç içerisinde gündeme getirilen taleplerin kapsamı aynı şey değildir.
Başvurucu, devam eden arabuluculuk sürecinde daha önce belirtmediği bir alacak kalemini arabulucuya bildirebilir. Örneğin, kıdem ve ihbar tazminatı talepleriyle başlayan bir süreçte prim alacağını da müzakereye dahil etmek istediğini açıklayabilir.
Bu durumda arabulucu nasıl hareket etmelidir? Yeni talep karşı tarafa iletilmeli ve karşı tarafın kabulüne mi sunulmalıdır? Karşı taraf, “Bu alacak ilk başvuruda yer almıyordu, dolayısıyla müzakere etmek istemiyorum.” derse arabulucu bu talebin müzakereye dahil edilmesini engellemeli midir?
Kanaatimce, başvurucunun mevcut uyuşmazlıkla bağlantılı yeni bir alacak kalemini müzakereye dahil etme talebinin, karşı tarafın rızasına bağlı tutulmaması gerektiği savunulabilir.
Zira burada aynı taraflar arasında, aynı hukuki ilişki kapsamında doğan bir uyuşmazlık söz konusudur. Başvurucunun sehven unuttuğu veya sonradan fark ettiği bir alacak kalemi için yeniden arabuluculuk bürosuna başvurması ve yeni bir arabulucu görevlendirilmesi, somut olayın özelliklerine göre gereksiz zaman ve masraf doğurabilir.
Usul ekonomisi ilkesi de uyuşmazlığın mümkün olduğunca az masrafla ve makul sürede çözümlenmesini destekler. Bu nedenle, aynı taraflar arasındaki mevcut süreçte yeni bir alacak kaleminin gündeme getirilmesi, tek başına yeni bir başvuru yapılmasını zorunlu kılan bir işlem olarak değerlendirilmemelidir.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: Yeni talebin mevcut arabuluculuk sürecinde müzakereye açılabilmesi ile bu talep bakımından dava şartının yerine getirilmiş sayılması aynı hukuki mesele değildir. Bu iki hususun birbirinden bağımsız değerlendirilmesi gerekir.
3. Karşı tarafın müzakereyi reddetmesi dava şartını ortadan kaldırır mı?
Asıl tartışma, başvurucunun yeni alacak kalemini arabulucuya bildirmesi ve arabulucunun bu talebi karşı tarafa iletmesi üzerine ortaya çıkmaktadır.
Karşı taraf, söz konusu alacağın ilk başvuru formunda yer almadığını ileri sürerek müzakereyi reddedebilir. Peki, bu ret tutumu, yeni alacak kalemi bakımından dava şartının yerine getirilmediği sonucunu doğurmalı mıdır?
Dava şartı arabuluculuğun amacı, tarafların mutlaka anlaşmasını sağlamak değil, uyuşmazlığın mahkemeye taşınmasından önce çözüm olanağının denenmesini sağlamaktır. Başvurucu yeni alacak kalemini açıkça bildirmiş, arabulucu da bu talebi karşı tarafa ileterek müzakere olanağı sunmuşsa, uyuşmazlığın çözümü için bir girişimde bulunulmuştur.
Bu noktada karşı tarafın müzakere iradesini ortaya koymaması ile başvurucunun hiç başvuru yapmamış olması birbirinden farklı durumlardır.
Karşı tarafın, yeni talebin ilk başvuruda yer almadığı gerekçesiyle müzakereyi reddetmesi, başvurucunun sonradan yaptığı girişimi kendiliğinden hiç yapılmamış hale getirmemelidir. Aksi yöndeki bir yaklaşım, somut olayın özelliklerine göre karşı tarafa müzakereden kaçınma ve ardından kendi kaçınmasını dava şartının gerçekleşmediği iddiasına dayanak yapma imkanı tanıyabilir.
Böyle bir sonuç, dürüstlük kuralı, hakkın kötüye kullanılması yasağı ve usul ekonomisi ilkeleri bakımından eleştiriye açıktır.
Bununla birlikte, bu değerlendirme, sonradan eklenen her talep bakımından dava şartının mutlaka gerçekleşmiş sayılacağı anlamına gelmez. Özellikle uyuşmazlığın kapsamı, ilgili kanuni düzenleme, başvurunun içeriği, arabulucunun işlemleri ve son tutanağın kapsamı birlikte değerlendirilmelidir.
4. Başvurucu, daha önce bildirdiği taleplerinden vazgeçebilir mi?
Arabuluculuk sürecinde yalnızca yeni talep eklenmesi değil, daha önce bildirilen taleplerin kapsamının değiştirilmesi veya bazı taleplerden vazgeçilmesi de gündeme gelebilir.
Başvurucu, başvuru formunda sehven belirttiği ya da sonradan müzakere etmek istemediği bir alacak kalemini süreç dışında bırakmak istediğini arabulucuya bildirebilir.
Örneğin, başvurucu gerçekte talep etmediği bir alacak kalemini yanlışlıkla başvuru formuna eklemişse, bu talebin müzakere konusu olmaktan çıkarılmasını isteyebilir.
Kanaatimce, başvurucunun kendi talebini bu şekilde daraltmasının karşı tarafın rızasına bağlı tutulması da kural olarak gerekli değildir. Bununla birlikte, talebin süreçten çıkarılması ile daha önce doğmuş bir haktan hukuken geçerli biçimde feragat edilmesi birbirinden ayrılmalıdır. Bir alacağın müzakere konusu olmaktan çıkarılması, tek başına o alacaktan hukuken vazgeçildiği anlamına gelmez.
SONUÇ
Dava şartı arabuluculukta, başvurucunun başvuru formunda belirttiği taleplerin süreç boyunca hiçbir şekilde değiştirilemeyeceğini kabul etmek, uygulamada gereksiz işlemlere ve zaman kaybına yol açabilir.
Aynı taraflar arasındaki aynı hukuki ilişkiden doğan uyuşmazlıkta, başvurucunun sonradan fark ettiği bir alacak kalemini arabulucuya bildirmesi ve arabulucunun bu talebi karşı tarafa iletmesi halinde, talebin ilk başvuru formunda yer almaması tek başına müzakerenin önünde mutlak bir engel olarak görülmemelidir.
Sonradan bildirilen alacak kaleminin karşı tarafa iletilmiş ve son tutanakta gösterilmiş olduğu durumlarda, sırf ilk başvuru formunda bulunmadığı gerekçesiyle dava şartının gerçekleşmediği sonucuna varılmaması gerekir. Bununla birlikte, bu görüşün somut uyuşmazlığın özellikleri ve konuya ilişkin yargı içtihadı çerçevesinde ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Arabuluculuğun amacı, tarafların uyuşmazlığı çözme olanağını değerlendirmesini sağlamaktır. Usule ilişkin kuralların, bu amaca hizmet edecek biçimde yorumlanması; tarafların müzakereden kaçınmalarının ise her durumda dava şartının yerine getirilmediği sonucuna dayanak yapılmaması gerektiği kanaatindeyim. 12.10.2026
Arb. Av. M.FEYZA DAYANIKLI